به گزارش خبرگزاری حوزه، متن زیر به مهمترین پرسشها و ابهامها درباره حق وتو و جایگاه آن در نظام بینالملل میپردازد.
حق وتو؛ امتیازی که سرنوشت تصمیمهای جهانی را تغییر میدهد
در بسیاری از بحرانهای بینالمللی، از جنگها و تحریمها گرفته تا درگیریهای منطقهای، نام «حق وتو» بارها شنیده میشود. گاهی اکثریت کشورهای جهان از یک تصمیم حمایت میکنند، اما در نهایت آن تصمیم هرگز به مرحله اجرا نمیرسد. دلیل این اتفاق را باید در سازوکاری جستوجو کرد که از زمان تأسیس سازمان ملل متحد تاکنون یکی از مهمترین ابزارهای قدرت در نظام بینالملل بوده است؛ سازوکاری که به آن «حق وتو» گفته میشود.
حق وتو چیست؟
«وتو» واژهای لاتین به معنای «من مخالفت میکنم» است. در شورای امنیت سازمان ملل، حق وتو به برخی کشورها این امکان را میدهد که با یک رأی منفی، مانع تصویب قطعنامههای مهم شوند؛ حتی اگر اکثریت اعضای شورا با آن قطعنامه موافق باشند.
شورای امنیت ۱۵ عضو دارد، از این ۱۵ عضو، ۵ کشور (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه) عضو دائم و دارای حق وتو هستند و ۱۰ عضو دیگر برای دورههای دو ساله از میان کشورهای مختلف جهان انتخاب میشوند. این کشورها حق رأی دارند، اما برخلاف اعضای دائم نمیتوانند با یک رأی منفی جلوی تصویب قطعنامهها را بگیرند.
چه کشورهایی حق وتو دارند؟
در حال حاضر پنج کشور دارای حق وتو هستند: آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه. این کشورها اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل به شمار میروند و از زمان تأسیس این سازمان در سال ۱۹۴۵ تاکنون این جایگاه را حفظ کردهاند.نکته قابل توجه این است که هیچ کشور دیگری در طول هشت دهه گذشته نتوانسته به جمع دارندگان حق وتو اضافه شود. اگرچه کشورهایی مانند هند، آلمان، ژاپن و برزیل بارها خواستار اصلاح ساختار شورای امنیت و افزایش تعداد اعضای دائمی شدهاند، اما تاکنون تغییری در این زمینه رخ نداده است.
کشورهای دارای حق وتو با این امتیاز چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟
حق وتو به دارندگان آن اجازه میدهد از تصویب بسیاری از تصمیمهای مهم شورای امنیت جلوگیری کنند. برای مثال اگر قرار باشد علیه کشوری تحریمهای بینالمللی اعمال شود، یک اقدام نظامی مورد تأیید سازمان ملل قرار گیرد، دولتی محکوم شود یا کمیتهای برای بررسی یک بحران تشکیل شود، رأی منفی یکی از اعضای دائم میتواند همه این تصمیمها را متوقف کند.در عمل، حق وتو به این کشورها قدرتی فراتر از سایر اعضای سازمان ملل میدهد؛ زیرا آنها نه تنها در تصمیمگیری مشارکت میکنند، بلکه میتوانند تصمیم مورد حمایت اکثریت را نیز بیاثر کنند. به همین دلیل بسیاری از بحرانهای جهانی در دهههای اخیر تحت تأثیر استفاده از حق وتو قرار گرفتهاند.
کشورهای دارای حق وتو چگونه این امتیاز را به دست آوردند؟
برخلاف تصور برخی افراد، حق وتو نتیجه یک رقابت سیاسی یا رأیگیری جهانی نبود. این امتیاز در شرایط ویژه پایان جنگ جهانی دوم شکل گرفت.
پس از پایان جنگ، قدرتهای پیروز یعنی آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا، فرانسه و چین تصمیم گرفتند سازمانی جدید برای حفظ صلح جهانی ایجاد کنند. اما این کشورها حاضر نبودند در نهادی عضویت داشته باشند که بتواند بدون رضایت آنها تصمیمات مهمی اتخاذ کند. به همین دلیل در مذاکرات تأسیس سازمان ملل توافق شد که این پنج قدرت به عنوان اعضای دائمی شورای امنیت شناخته شوند و از حق وتو برخوردار باشند. در واقع، حق وتو بخشی از توافق سیاسی میان قدرتهای بزرگ جهان در سالهای پس از جنگ جهانی دوم بود و از همان ابتدا در منشور سازمان ملل گنجانده شد. به همین دلیل این کشورها «حق وتو را به دست نیاوردند»، بلکه این امتیاز از ابتدا برای آنها در ساختار سازمان ملل تعریف شد.
چرا حق وتو همواره محل بحث و اختلاف بوده است؟
مدافعان حق وتو معتقدند بدون این سازوکار، قدرتهای بزرگ جهان ممکن بود تصمیمات سازمان ملل را نادیده بگیرند یا حتی از آن خارج شوند. از نگاه آنها، حق وتو باعث میشود کشورهای قدرتمند در چارچوب سازمان ملل باقی بمانند و اختلافات خود را از طریق نهادهای بینالمللی مدیریت کنند.در مقابل، منتقدان میگویند این امتیاز با اصل برابری کشورها سازگار نیست. آنها معتقدند در حالی که نزدیک به ۲۰۰ کشور عضو سازمان ملل هستند، تنها پنج کشور از قدرتی برخوردارند که میتوانند اراده اکثریت را بیاثر کنند. از همین رو، حق وتو یکی از مهمترین محورهای انتقاد از ساختار فعلی شورای امنیت به شمار میرود.
آیا امکان حذف یا اصلاح حق وتو وجود دارد؟
از نظر حقوقی، اصلاح ساختار شورای امنیت امکانپذیر است، اما در عمل کار بسیار دشواری به شمار میرود. هرگونه تغییر در منشور سازمان ملل باید به تصویب اعضای دائم شورای امنیت نیز برسد. به بیان دیگر، کشورهایی که از حق وتو برخوردارند باید با محدود شدن یا حذف همین امتیاز موافقت کنند.همین موضوع باعث شده است که با وجود دهها سال انتقاد و پیشنهاد اصلاحات، حق وتو همچنان پابرجا بماند و یکی از تأثیرگذارترین ابزارهای قدرت در نظام بینالملل باشد؛ ابزاری که گاه سرنوشت جنگها، تحریمها و بحرانهای جهانی را تنها با یک رأی تغییر میدهد.
نظر شما